Hiệp hội Tiêu hóa thế giới phân chia ra 4 loại nguyên nhân chính gây tiêu chảy: Do vi trùng, do siêu vi, do ký sinh trùng và tiêu chảy không nhiễm trùng.


NGUYÊN NHÂN TIÊU CHẢY DO VI TRÙNG
Loại này được chia ra 2 nhóm:

- Tiêu chảy nhiễm trùng không xâm lấn: như nhiễm trùng, nhiễm độc thức ăn, do Staphylococus aureus, Clostridium perfrigens, Escherichia coli, Vibrio cholerae.

Nhiễm trùng nhiễm độc thức ăn là nguyên nhân thường gặp gây tiêu chảy. Nguyên nhân từ thực phẩm bị mất vệ sinh, nước uống bị ô nhiễm. Điều quan trọng trong chẩn đoán là cần hỏi bệnh sử liên quan đến ăn uống, địa phương có nguy cơ bị dịch và liên quan đến mùa dễ bị tiêu chảy như mùa hè hay không.Vi trùng có thể lây từ người và súc vật. Khi điều trị cần chú ý đến hiện tượng vi trùng kháng thuốc.

Tiêu chảy do Staphylococus aureus thường do thực phẩm giàu chất đạm, khi để tủ lạnh không đủ lạnh.Vi trùng này có thể gây ra độc tố. Triệu chứng xảy ra trong khoảng 1 đến 6 giờ sau ăn. Khoảng 75% bệnh nhân bị buồn nôn, nôn mửa, đau bụng, tiêu chảy. Chẩn đoán bằng cấy phân.

Nguyên nhân do vi trùng Clostridium perfrigens, thường do ngộ độc thực phẩm, do thức ăn để lâu ngày, không được cất giữ trong tủ lạnh. Bệnh xảy ra khoảng 8 đến 24 giờ sau ăn. Triệu chứng điển hình là đau bụng, buồn nôn, nôn mửa, đôi khi có sốt nhưng có thể tự giới hạn. Điều trị bằng cách bù nước và chất điện giải, không cần dùng kháng sinh.

Tiêu chảy dạng tả do Vibrio cholera là loại vi trùng gram âm, mất nước nặng, có thể tử vong trong 3 – 4 giờ nếu không được được điều trị. Bệnh lây lan rất nhanh từ thực phẩm, nguồn nước bị ô nhiễm. Biểu hiện ban đầu bị chướng bụng, nôn mửa và tiêu chảy rất nhanh. Số lượng tiêu chảy rất nhiểu, liên tục, gây ra tình trạng mất nước nặng và rối loạn điện giải trầm trọng.

Tiêu chảy do Escherichia coli là nguyên nhân chính gây ra tiêu chảy ở người đi du lịch. Có 4 chủng loại: ETEC, EPEC, EAEC, EHEC. Loại gây độc tố ruột ETEC chiếm nhiều nhất (50%). Hầu hết bệnh nhân bị nhẹ, tiêu chảy nước, buồn nôn, đau quặn bụng. Số lần đi cầu khoảng 3- 5 lần trong 24 giờ, phân có thể có chất nhầy nhưng ít khi có máu, thời gian bị bệnh khoảng 5 ngày.

- Tiêu chảy nhiễm trùng xâm lấn: do các loại vi trùng Shigella, Nontyphoidal Salmonella, Salmonella typhi, Campylobacter, Noncholera Vibrio v.v

Lỵ trực trùng do Shigella là nguyên nhân thứ hai gây tiêu chảy do nhiễm từ thực phẩm hoặc nước bị ô nhiễm. Bệnh nhân bị đau quặn bụng, sốt, đi cầu nhiều lần, ít phân, có máu và chất nhầy. Khởi đầu bệnh nhân bị sốt, đau bụng, phân nhiều nước, sau đó phân có máu, đi cầu 5-6 lần môt ngày, thời gian thường bị 7 ngày. Trong trường hợp nặng có thể kéo dài 3- 4 tuần. Bệnh lỵ mạn tính có thể giống như bệnh loét đại tràng. Xét nghiệm phân thấy nhiều bạch cầu và có máu. Cấy phân có giá trị xác định độ nhậy kháng sinh tiêu diệt vi trùng.

Tiêu chảy dạng thương hàn Nontyphoidal Salmonella cũng thường bị do ngộ độc thực phẩm như trứng, thịt gia cầm, sữa, thịt bò. Bệnh thường xẩy ra vào mùa hè và mùa thu. Triệu chứng là sốt, tiêu chảy, kèm theo buồn nôn, nôn mửa, đau quặn bụng, đôi khi có nhiều máu. Bệnh thường kéo dài 7 ngày. Xét nghiệm phân có bạch cầu và hồng cầu. Cấy máu có thể phát hiện trong 5-10% trường hợp, nhiều trường hợp bị nhiễm cùng HIV.

Tiêu chảy dạng thương hàn do Salmonella typhi, còn gọi là sốt thương hàn. Bệnh nhân bị sốt kéo dài, lách to, mê sảng, đau bụng và có các triệu chứng toàn thân. Nguồn lây thường từ nước bị ô nhiễm, từ thịt gia cầm và trứng.Thể điển hình có chu kỳ 4 tuần. Tuần lễ đầu tiên bệnh nhân bị sốt, nhức đầu, mạch nhiệt độ có thể phân ly (nhiệt độ tăng nhưng mạch lại giảm ). Cấy máu dương tính đến 90% ở tuần lễ đầu tiên. Cấy phân thấy dương tính ở tuần lễ thứ 3 và thứ tư. Biến chứng có thể bị thủng ruột và chảy máu tiêu hóa.

Tiêu chảy do Campylobacter, chiếm khoảng 15% nguyên nhân. Loại tiêu chảy này xảy ra ở người du lịch, lây truyền thường từ xúc vật và thực phẩm như thịt gà bị nhiễm độc. Bệnh lý biểu hiện nhiễm độc và xâm lấn niêm mạc. Bệnh cảnh lâm sàng với nhiều dạng khác nhau từ không có triệu chứng rõ rệt đến bệnh cảnh giống như hội chứng lỵ, xảy ra sau 24- 48 giờ sau ăn. Bệnh nhân bị tiêu chảy, sốt chiếm 90%, đau bụng, phân có máu chiếm 50- 70%. Triệu chứng khác như buồn nôn, nôn mửa, mệt mỏi, kéo dài dưới 7 ngày, bị suy sụp khoảng 25%. Xét nghiệm có bạch cầu và hồng cầu trong phân, cấy phân có Campylobacter.

Các nguyên nhân khác do vi trùng Noncholera Vibrio, Yersinia, E.coli chủng 0157, Aeromonas v.v.

TIÊU CHẢY DO SIÊU VI TRÙNG
Là nguyên nhân chính gây viêm dạ dày ruột tại Mỹ, chiếm đến 40%, hai loại siêu vi thường gặp nhất là Rotavirus và Norwalk virus, cũng thường gây ra tiêu chảy ở người du lịch.
Rotavirus có thể xảy ra ở trẻ em từ 3 đến 15 tháng, bệnh nhân bị nôn mửa, tiêu chảy nước, trong thời gian 5-7 ngày, mất nước nhanh. Người lớn có thể bị thể nhẹ. Chẩn đoán tìm kháng nguyên trong phân.

Norwalk virus là nguyên nhân chính gây tiêu chảy không do vi trùng. Triệu chứng thường gặp như tiêu chảy, buồn nôn, đau bụng, xảy ra trong thời gian ngắn 24 - 48 giờ. Chẩn đoán bằng xét nghiệm kháng nguyên trong phân.

TIÊU CHẢY DO KÝ SINH TRÙNG
Gồm các loại Entamoeba histolytica, Giardia lamblia v.v
Entamoeba histolytica gây ra bệnh lỵ amíp cấp tính và mạn tính tổn thương ở ruột và gan gây ápxe gan. Bệnh lây truyền theo đường tiêu hóa, theo đường phân - miệng. Một số bệnh nhân có kén amíp nhưng không có triệu chứng. Với thể cấp tính, bệnh nhân bị đau bụng dưới, phân có máu, mệt mỏi, chán ăn, đi cầu 7-10 lần một ngày. Khám thấy đau bụng lan tỏa, có quai ruột gồ lên. Bệnh lý ngoài ruột có thể bị ápxe gan, ápxe não, áp xe lách, viêm màng ngoài tim. Chẩn đoán xác định bằng xét nghiệm phân và huyết thanh.

Tiêu chảy do Giardia lamblia chiếm khoảng 5% du lịch. Bệnh lây truyền qua thực phẩm, nước bị ô nhiễm, theo đường phân - miệng. Bệnh nhân bị đau bụng, phân có chất nhầy, không có máu, có thể bị tiêu chảy mỡ. Xét nghiệm thấy tình trạng kém hấp thu, giảm carotene, giảm vitamin B12, tỷ lệ thiếu men lactase chiếm 20- 40% số bệnh nhân.

TIÊU CHẢY KHÔNG NHIỄM TRÙNG
Gồm các loại tiêu chảy do thuốc, do nhiễm độc, do dị ứng, rối loạn hấp thu thức ăn, do stress, hội chứng đại tràng kích thích v.v.

Tiêu chảy do thuốc như: thuốc nhuận tràng lactulose, tim mạch Quinidine, digitalis, propranonol, chất tạo vị ngọt như sorbitol, manitol, thuốc khác như colchicine, Metformin, Thyroxin, Magie, kháng sinh, viêm đại tràng giả mạc do C.Difficile.

Thường phân chia ra các dạng lâm sàng đặc biệt gồm các thể bệnh tiêu chảy du lịch, tiêu chảy bệnh viện, tiêu chảy ở người nhiễm AIDS, viêm trực tràng, tiêu chảy ở người già, tiêu chảy do thuốc.

Tiêu chảy du lịch gặp ở những người đi du lịch, do ăn phải thức ăn, nước uống ô nhiễm.Vi trùng thường gặp do E.coli, Shigella, Salmonella…Thông thường bệnh nhân bị thể nhẹ, với triệu chứng tiêu chảy, không sốt, không có máu trong phân và có thể tự giới hạn trong 3 ngày.
Tiêu chảy bệnh viện xảy ra với thời gian tối thiểu 72 giờ vào viện, nguy cơ cao nhất gặp ở người già trên 70 tuổi. Nếu bệnh nhân nằm càng lâu, càng dễ bị tiêu chảy (từ 21 ngày trở lên). Nguyên nhân thường do thuốc tim mạch, thuốc chuyển hoá, kháng sinh và gây ra bệnh viêm đại tràng giả mạc do C.Difficile.

Tóm lại, các nhà chuyên môn tổng kết: có đến 724 nguyên nhân và bệnh gây tiêu chảy, nhưng dựa theo triệu chứng lâm sàng, có thể phân chia ra 2 loaị chính: tiêu chảy nhiễm trùng và không nhiễm trùng. Điều này rất quan trọng vì định hướng được phương pháp điều trị. Nếu bệnh nhân bị sốt, phân có máu thường là tiêu chảy nhiễm trùng, cần phải dùng kháng sinh. Ngược lại, nếu không sốt, phân không có máu, là tiêu chảy không nhiễm trùng, loại này không cần dùng kháng sinh.

bacsigiadinh.org
Theo BS Cao cấp Nguyễn Đăng Sảng - Trưởng khoa Tiêu hóa BV.Thống nhất
bacsi.com