Men tiêu hóa xin đừng lạm dụng





Men tiêu hóa là những chất được các tuyến tiêu hóa của cơ thể như tuyến nước bọt, dạ dày, ruột, tụy, tạng, gan bài tiết ra để tiêu hóa và biến đổi thức ăn thành những chất bổ dưỡng đơn giản rồi được hấp thu vào máu đi nuôi cơ thể. Mỗi tuyến tiêu hóa bài tiết ra một loại dịch tiêu hóa có một hay nhiều loại men tác động lên một loại chất dinh dưỡng nhất định.


Men trong cơ thể


Trong y học cổ truyền, mầm thóc, mạch nha là một vị thuốc có nhiều men mantaja.

Tuyến nước bọt bài tiết ra men tiêu hóa chất tinh bột như mantaza amylaza; dạ dày bài tiết ra axít clohydríc và men pepxin để tiêu hóa thịt và biến chúng thành những phân tử nhỏ hơn để tiếp tục tiêu hóa ruột; gan bài tiết ra mật đóng vai trò quan trọng trong việc hòa tan các chất mỡ tạo điều kiện cho các men tiêu mỡ lipaja hoạt động. Quan trọng nhất phải kể đến tụy tạng bài tiết ra dịch tụy có chứa đầy đủ các men tiêu hóa chất tinh bột (men anylaja), tiêu hóa chất đạm (men trypxin), men cắt đứt các chuỗi axít amin thành các chuỗi axít amin đơn giản hơn và tiêu hóa chất mỡ (men lipaja) để hấp thu ở ruột. Niêm mạc ruột non chặng cuối cùng của tiêu hóa thức ăn chứa rất nhiều men phân giải chất dinh dưỡng ở giai đoạn cuối cùng thành những phân tử đơn giản để hấp thu qua thành ruột vào máu, men disac carida-ja phân giải các đường đôi thành đường đơn...

Do vậy men tiêu hóa đóng vai trò rất quan trọng trong việc giúp cho cơ thể tiếp thu được các thức ăn và chất dinh dưỡng được đưa từ ngoài cơ thể vào. Các men tiêu hóa là một hệ thống phối hợp chặt chẽ trong quá trình tiêu hóa hấp thu thức ăn. Khi thiếu men tiêu hóa sẽ gây nên rối loạn tiêu hóa và hấp thu chất dinh dưỡng, có thể không tiêu hóa và hấp thu được thức ăn, những chất dinh dưỡng như đường, đạm, mỡ không được hấp thu bị các vi khuẩn trong ruột làm lên men và gây tiêu chảy kéo dài, gây phân sống mà chuyên môn hay gọi là “hội chứng kém hấp thu”. Tuy nhiên không phải tiêu chảy chỉ do kém hấp thu mà còn do nhiều nguyên nhân khác như nhiễm khuẩn, ngộ độc thức ăn...

Khi nào cần bổ sung men tiêu hóa


Khi các tuyến tiêu hóa bị tổn thương hoặc giảm bài tiết các men tiêu hóa như khi trẻ em bị suy dinh dưỡng nặng, bị các bệnh bẩm sinh như xơ nang tuyến tụy, cắt tụy, viêm teo ruột kéo dài, suy gan, teo mật, cắt dạ dày, cắt ngắn ruột sau phẫu thuật... thì thường gây nên tình trạng thiếu các men tiêu hóa. Do đó bên cạnh việc cung cấp đầy đủ các chất dinh dưỡng dễ tiêu, còn cần cung cấp thêm cho bệnh nhân các men tiêu hóa điển hình như các men dạ dày: viên pepxin, cao tụy: paucriatin hoặc các viên phối hợp nhiều men như: neopeptin, paucriatin, paucreolau, viên pepxin. Những men này sẽ hỗ trợ thêm cho cơ thể trong quá trình tiêu hóa và hấp thu thức ăn. Đối với trẻ em trong trường hợp bị suy dinh dưỡng nặng, gây giảm bài tiết các tuyến tiêu hóa đặc biệt là tụy nên thường hay cho thêm các men tiêu hóa, đặc biệt là men tụy như men pepxin, amylaze, lipaza, cao tụy giúp cho quá trình tiêu hóa và hấp thu dễ dàng. Việc dùng các men tiêu hóa thường dùng từng đợt từ 7-10 ngày không cần dùng kéo dài.

Khi dùng các men tiêu hóa kéo dài sẽ làm các tuyến bị ức chế teo và giảm bài tiết.
Chỉ có những trường hợp bị thiếu men vĩnh viễn như khi bị bệnh xơ tụy bẩm sinh, cắt tụy hoặc ruột bị cắt ngắn mới cần phải dùng men tụy suốt đời hoặc dùng thức ăn có các chất dinh dưỡng đã được thủy phân đơn giản để ruột đỡ phải tiêu hóa và dễ dàng hấp thu. Trong y học dân tộc, mầm thóc, mạch nha là một vị thuốc có nhiều men mantaja cũng thường được sử dụng khi cần hỗ trợ sự tiêu hóa chất tinh bột, làm bột đặc trở nên loãng và dễ hấp thu hơn do tác dụng lên các phân tử tinh bột lớn thành các phân tử nhỏ dễ tiêu hóa hơn.

Hiện nay nhiều bà mẹ quan niệm sai lầm rằng men tiêu hóa gồm những thuốc làm phân đặc lại, nhuyễn và số lần đi ngoài phân ít đi. Nhiều thuốc đã được quan niệm là men tiêu hóa như smecta, kaolin, pectin và được dùng khi phân của trẻ lỏng nát không thành khuôn, thực chất đây là những chất làm đặc phân, giảm nhu động ruột và không có tác dụng làm tăng cường quá trình tiêu hóa, hấp thu, thậm chí còn cản trở sự hấp thu các kháng sinh nếu uống những thuốc này trước khi uống các kháng sinh. Các loại sinh phẩm như biolactin, antilio, colisubtyl... thực chất là các vi khuẩn có ích được sử dụng để lập lại sự thăng bằng của vi khuẩn đường ruột khi có rối loạn vi khuẩn ruột, do dùng các kháng sinh quá mạnh, phổ rộng gây tiêu chảy kéo dài.

Các loại sinh phẩm này tuy không phải là men tiêu hóa, nhưng nó cũng góp phần tạo điều kiện hỗ trợ cho quá trình tiêu hóa ở ruột, mặc dù vậy cũng không nên lạm dụng và sử dụng kéo dài. Đặc biệt việc sử dụng các men tiêu hóa còn bị lạm dụng khi trẻ bị chán ăn. Thực chất chán ăn ở trẻ em là một hội chứng do nhiều nguyên nhân gây nên như trẻ bị bệnh, rối loạn cảm xúc và tâm lý, trẻ mọc răng hoặc viêm miệng... các men tiêu hóa như các men pepxin, trypsôn... thường ít có tác dụng lên sự thèm ăn của trẻ. Do vậy khi dùng men tiêu hóa cũng cần thiết phải có sự chỉ định của thầy thuốc tránh việc sử dụng tùy tiện vừa gây tốn tiền vừa không co tác dụng.


BS. Nguyễn Gia Khánh
(Theo SKDS )