Phát hiện và điều trị sớm u bướu ở mắt




PGS TS BS Lê Minh Thông

Trưởng khoa Tạo hình Thẩm mỹ - BV Mắt TP.HCM

Để một khối u trong bụng có thể khám phát hiện được bởi thầy thuốc giỏi có kinh nghiệm, khối u đó phải có đường kính tối thiểu 5 cm, và nếu khối u đó là ung thư thì với kích thước này thường đã có nguy cơ di căn. Trong khi đó một khối u ở mí mắt rất dễ phát hiện ở kích thước nhỏ hơn nhiều và nếu đến khám sớm thì việc điều trị rất đơn giản bằng thủ thuật cắt bỏ hay đốt điện với tỉ lệ khỏi hẳn rất cao.

Tuy nhiên thực tế ở nước ta nhiều người bệnh đến muộn hết sức đáng tiếc, điều trị rất phức tạp, tốn kém mà tỉ lệ khỏi bệnh không cao thậm chí nguy hiểm đến tính mạng. Vì vậy việc nâng cao kiến thức về u bướu trong nhãn khoa nhằm giúp người dân có thể tự phát hiện bệnh sớm và ý thức được việc đi khám sớm không trì hoãn là rất quan trọng, góp phần nâng cao sức khỏe cho cộng đồng.

U bướu xuất hiện ở đâu trong cơ quan thị giác?

Cơ quan thị giác bao gồm nhãn cầu và bộ phận phụ thuộc xung quanh (hốc mắt, mí mắt, bộ lệ). Vì là tập hợp của nhiều loại tế bào khác nhau nên cơ quan thị giác có thể phát triển nhiều loại u lành hoặc ác tính như các thành phần khác của cơ thể.

Vị trí mí mắt và kết mạc nhìn từ phía trước

U bướu của cơ quan thị giác thường ở vị trí nông như mí mắt, kết mạc, có lẽ do các vị trí này tiếp xúc nhiều với ánh nắng mặt trời trong đó có tia tử ngoại. May mắn đây là những vị trí dễ phát hiện khi xuất hiện bệnh.

U bướu cũng có thể phát triển ở các vị trí sâu trong hốc mắt gây lồi mắt. Hiếm gặp hơn, u bướu có thể xuất hiện bên trong nhãn cầu gây giảm thị lực. U bướu trong hốc mắt và nhãn cầu khó tự nhận biết sớm, chỉ có thầy thuốc nhãn khoa mới có thể chẩn đoán được.

Bài viết này đề cập chính đến các loại u bướu xuất hiện phía trước ở vùng mí và kết mạc vì dễ tự phát hiện bởi chính người bệnh. Nếu phát hiện bệnh sớm và được khám bởi thầy thuốc chuyên khoa thì việc chẩn đoán ở giai đoạn sớm sẽ giúp việc điều trị trở nên đơn giản, chi phí không đáng kể mà hiệu quả cao, không để lại di chứng chức năng cũng như thẩm mỹ. Cho dù tổn thương có thể là ác tính (ung thư) thì viêc điều trị bệnh khỏi hẳn không chỉ là ước mơ mà hoàn toàn nằm trong tầm tay thầy thuốc.






Thế nào là một tân sinh hay u bướu?

U bướu hay tân sinh là một khối mô bất thường có sự tăng trưởng thái quá, không hài hòa với mô bình thường và không có vai trò sinh lý (không có chức năng như bình thường).

U lành khác u ác thế nào?

Đặc điểm u lành:

- Tế bào gần như bình thường

- Tăng trưởng giới hạn

- Khu trú tại chỗ

- Thường không gây hậu quả trầm trọng.

Đặc điểm u ác:

- Tế bào khác thường, dị dạng

- Tăng sinh nhanh

- Xâm lấn mô lân cận

- Có thể lan nơi khác (di căn) và gây tử vong.

Làm thế nào phát hiện sớm u ác mí mắt, kết mạc?

U ác hay ung thư mí mắt, kết mạc thường xuất hiện ở độ tuổi trung niên. Nghi ngờ ung thư khi gặp một tổn thương có các tính chất sau đây:

- Bỗng nhiên thay đổi kích thước nhanh (u lớn lên nhanh)

- Biến đổi bề mặt: bề mặt u xuất hiện vết loét, sùi, nhiều thùy

- Dễ chảy máu khi chạm đến

- Da xung quanh có phản ứng viêm gây kích ứng ngứa

- Có nhiều mạch máu mới đến nuôi

- Ngoài ra cũng cần lưu ý đối với chắp lẹo tái đi tái lại ở người lớn tuổi. Vì đó có thể là biểu hiện của ung thư.

Bệnh được điều trị như thế nào?

Đối với u lành: Phẫu thuật là phương thức được lựa chọn, tùy theo kích thước lớn nhỏ có thể cắt bỏ bằng laser, điện đông hay dao kéo.

Đối với u ác (ung thư): Điều trị phức tạp hơn, có thể áp dụng phẫu thuật, xạ trị và hóa trị riêng lẻ hoặc phối hợp tùy mức độ trầm trọng của khối u. Tại Việt Nam phẫu thuật vẫn là phương pháp được lựa chọn vì phí tổn ít, tiết kiệm thời gian và biến chứng ít. Tuy nhiên đối với các ung thư xâm lấn rộng thì phẫu thuật rất phức tạp và đòi hỏi thầy thuốc có kinh nghiệm về tạo hình mới thực hiện được. Khi đó mục tiêu ưu tiên là cố gắng bảo tồn chức năng của mí mắt để bảo vệ nhãn cầu, mục tiêu thẩm mỹ trở thành thứ yếu.

Đôi khi khối u ăn lan vừa theo chiều rộng vừa vào sâu hốc mắt không thể tạo hình sau khi loại bỏ toàn bộ khối u. Lúc này, thầy thuốc buộc lòng phải chọn giải pháp đau lòng là nạo vét toàn bộ hốc mắt để cứu tính mạng bệnh nhân. Có trường hợp khối u di căn vào hạch trước tai hay dưới cằm, phẫu thuật đơn thuần không thể thực hiện được phải điều trị kết hợp phẫu thuật, xạ trị và hóa trị. Đây là những trường hợp có tiên lượng sống sót rất thấp.

Một điều người bệnh cần lưu ý là nên yêu cầu thầy thuốc điều trị đưa lại kết quả giải phẫu bệnh in trên giấy và cần tự mình lưu giữ cẩn thận tờ giấy này ít nhất 5 năm để được xử trí thích hợp nếu khối u tái phát.

Tóm lại, u bướu vùng mí mắt, kết mạc rất thường gặp trong nhãn khoa vì vùng này tiếp xúc nhiều với tia tử ngoại nhưng may mắn là bệnh dễ phát hiện. Điều trị sớm và đúng cách có cơ may khỏi bệnh hoàn toàn, biến dạng sau mổ không đáng kể với phí tổn phẫu thuật thấp.