Các axit amin thiết yếu có nhiều trong các loại thịt, thủy sản, sữa, trứng, pho mát, đậu nành, đậu hũ… Trong khi các loại trái cây, rau quả, củ hiếm khi chứa đầy đủ 8 loại axit amin thiết yếu. Các axit amin được hấp thu vào cơ thể qua đường tiêu hóa dưới tác dụng của dịch tiêu hóa, qua ruột, vào máu và đến các tổ chức để tổng hợp thành các protein cho cơ thể.

Axit amin là gì?
- Các axit amin (amino axit) là thành phần chính của các phân tử protein (đạm) động vật và thực vật, chúng tham gia tổng hợp protein cho cơ thể. Giá trị dinh dưỡng của protein được quyết định bởi mối quan hệ về số lượng và chất lượng của các axit amin khác nhau trong protein đó.
- Mỗi phân tử protein được cấu tạo từ các axit amin, có tổng cộng 22 loại axit amin. Những axit amin này sẽ giúp cơ thể khỏe mạnh khi chúng được hấp thu vào cơ thể. Mỗi loại protein có thành phần các axit amin nhất định kết hợp theo một trình tự cũng nhất định, tạo nên tính đặc thù cho loại protein đó.
- 8 loại axit amin được coi là tối cần thiết với cơ thể: Methionin, Lysin, Tryptophan, Phenylalanin, Leucin, Isoleucin, Threonin và Valin, ở trẻ em cần thêm Arginin và Histidin. Đây là các axit amin cơ thể không tự tổng hợp được mà phải được cung cấp từ khẩu phần ăn hàng ngày. Các axit amin này tham dự vào nhiều quá trình chuyển hóa trong cơ thể như tổng hợp các chất dẫn truyền thần kinh, đổi mới các sợi cơ bắp... do vậy nhu cầu cho cơ thể bao giờ cũng chỉ đáp ứng đủ, thừa hoặc thiếu đều gây nên bất lợi cho cơ thể.
Vai trò của axit amin
- Axit amin là thành phần chính tạo nên giá trị dinh dưỡng riêng biệt của các phân tử protein, rất cần cho sự sống. Thiếu axit amin sẽ làm cho hệ thống miễn dịch bị suy yếu, giảm sản xuất kháng thể, cơ thể mệt mỏi, trẻ chậm lớn, còi cọc, dễ bị mắc các bệnh về hô hấp, nhiễm trùng, viêm đường hô hấp.
- Một số các axit amin như Lysin, Tryptophan, Arginin là yếu tố phát triển và cần cho cơ trẻ đang lớn.
- Một số các axit amin khác tham gia vào chức năng của tuyến nội tiết: Phenylalanin có vai trò quan trọng trong tuyến giáp và tuyến thượng thận; Arginin có liên quan đến chức năng của tuyến sinh dục và quá trình tạo tinh trùng; Leucin và Isoleucin tham gia vào chức năng tuyến giáp.
Glutamic giữ vai trò quan trọng trong chuyển hóa tế bào thần kinh và vỏ não. Do vậy trong các trường hợp như suy nhược chức năng thần kinh, trẻ em chậm phát triển cơ thể hoặc trí óc, rối loạn chức năng gan, hôn mê gan, thường được sử dụng loai axit amin này.
Methionin là axit amin trong cấu tạo phân tử chứa lưu huỳnh có tác dụng bảo vệ đặc hiệu cho tế bào gan.
Khi cơ thể trẻ hấp thu quá nhiều axit amin
Cơ thể chỉ cần từ 10 - 12 % năng lượng do đạm chất cung cấp là đủ. Số chất đạm này có thể được cung cấp bởi một thực đơn cân bằng và đa dạng. Dù có ăn nhiều thức ăn giàu chất đạm hay uống thêm các loại amino axit chế biến sẵn thì cơ thể cũng không tăng thêm sự hấp thụ chất này. Mà chính sự dung nạp chất đạm dư thừa đó sẽ gây ra một số bệnh.
Tăng nguy cơ mắc bệnh Alzheimer
Các chuyên gia thuộc trường Y khoa (Mỹ) đã tiến hành một nghiên cứu cho thấy một chế độ ăn quá nhiều thực phẩm có chứa hàm lượng axit amin cao như thịt bò, cá, đậu, trứng, tỏi, hành, và sữa chua có thể làm tăng nguy cơ mắc bệnh Alzheimer (chứng mất trí, lẫn trước tuổi già - lẫn sớm).
Dư thừa axit amin Methionine khiến cơ thể phản ứng bằng cách chuyển đổi chất này thành một axit amin đặc biệt có tên homocysteine. Các nhà nghiên cứu cho rằng mức homocysteine cao trong cơ thể sẽ làm tăng nguy cơ mắc bệnh Alzheimer.
Giảm sút các quá trình đồng hóa ở cơ bắp
Các axit amin thiết yếu chỉ được bổ sung từ nguồn thức ăn. Các sản phẩm động vật như thịt, cá, trứng, sữa... cung cấp cho cơ thể các protein hoàn chỉnh nhất.
Một chế độ ăn uống quá dư thừa protein và axit amin có thể gây mất thăng bằng thể dịch, mất canxi, teo gan và thận. Dùng những axit amin riêng rẽ có thể gây mất thăng bằng axit amin, qua đó dẫn đến sự giảm sút các quá trình đồng hoá ở cơ bắp.
Tăng gánh nặng cho gan, thận
Trong quá trình tiêu hóa, chất đạm tạo ra nhiều sản phẩm trung gian thối rữa gây độc hại, mà các sản phẩm chuyển hóa của chất đạm đều phải được xử lý qua gan và thận. Do vậy, nếu cho trẻ ăn quá nhiều đạm sẽ làm tăng gánh nặng cho gan và thận, khiến cơ thể mệt mỏi. Mặt khác khẩu phần ăn của trẻ cần có sự cân đối giữa chất đạm, béo và đường bột.
Những bệnh lý khác
- Trẻ ăn quá nhiều đạm (protid) mà không được chuyển hóa do rối loạn men có thể gây nên những dấu hiệu thần kinh, nhất là chậm phát triển trí tuệ. Bệnh thiểu năng tâm thần là hay gặp nhất. Thiểu năng tâm thần nặng thường kèm theo những cơn động kinh, đôi khi có những cơn co cứng kiểu gấp, tăng trương lực cơ toàn thân, những động tác bất thường.

- Ngoài ra còn kết hợp những tổn thương ngoài da, rối loạn sắc tố da và chậm phát triển chiều cao, trọng lượng. Mùi của nước tiểu giống như của nước tiểu chuột, đặc biệt xuất hiện axit Phenylalalin, nếu được phát hiện sớm có thể giúp sự phát triển chung của bệnh nhân được bình thường.
- Tích tụ đạm còn gây bệnh “nước ngọt - cây phong” ở trẻ em. Bệnh xuất hiện sớm, biểu hiện bằng những rối loạn về trương lực cơ kèm theo những cơn co gấp người, những cơn động kinh, những cơn giật cơ. Đôi khi bệnh xuất hiện muộn, dẫn đến trạng thái chậm phát triển tâm thần vận động.
Nguyên nhân chủ yếu của bệnh là do sự dư thừa những axit amin có mạch nhánh như Leucin, Valin, Isoleucin. Cho người bệnh ăn một chế độ nghèo các axit amin này có thể tránh được sự tiến triển của quá trình bệnh lý.
Lời khuyên
- Các axit amin không cần thiết (hay còn gọi là axit amin thay thế được) chiếm một tỷ lệ quan trọng trong thành phần thức ăn. Cơ thể có thể tổng hợp được các axit amin này, nhưng quá trình tổng hợp bên trong chỉ đáp ứng được nhu cầu tối thiểu, do đó cần được cung cấp hợp lý từ thành phần đạm của chế độ ăn.
- Các chuyên gia dinh dưỡng đưa ra lời khuyên, mỗi amino axit của chất đạm có nhiệm vụ riêng biệt trong cơ thể cho nên một chất này không thay thế cho chất kia được. Do đó phần ăn cần đa dạng, có sự cân bằng của các thực phẩm.
- Không nên cho trẻ ăn theo sở thích. Trong bữa ăn hàng ngày không thể thiếu rau xanh. Không nên ăn quá 120gr thịt đỏ như là thịt bò/ngày, số còn lại là protein từ gà, cá, sữa, rau, trái cây.